Cách tính lượng sơn cho tàu: công thức diện tích theo vùng và ví dụ thực tế (2026)

Rất nhiều chủ tàu và đơn vị thi công vẫn ước tính lượng sơn cho một con tàu bằng cách nhân đại khái diện tích boong với vài lần, hoặc lấy DWT chia cho một số kinh nghiệm truyền miệng. Cách làm này thường lệch 20–40% so với thực tế vì tàu có nhiều vùng hình dạng khác nhau — đáy cong, mạn phẳng, hầm hàng nhiều nẹp gia cường, két ballast dày đặc kết cấu bên trong — mỗi vùng lại dùng hệ sơn và chiều dày màng khô (DFT) khác nhau. Bài viết này trình bày cách chia tàu thành các vùng chức năng, công thức ước tính diện tích thực dụng theo Lpp × B × T, công thức quy đổi ra lít sơn có tính thất thoát, và ba ví dụ tính mẫu đầy đủ cho các cỡ tàu khác nhau.

1. Vì sao phải chia vùng khi tính lượng sơn tàu?

Về mặt ăn mòn và mài mòn cơ học, thân tàu không đồng nhất. Phần chìm luôn ngập nước biển chịu ăn mòn điện hóa liên tục và bám hà sinh học; vùng nước dao động (boottop) chịu chu kỳ ướt – khô – UV luân phiên khắc nghiệt nhất; mạn khô và thượng tầng chủ yếu chịu nước mưa, muối biển bay và tia UV; boong chịu mài mòn cơ học do đi lại, kéo neo, va đập hàng hóa; hầm hàng chịu va đập gàu xúc và hóa chất từ hàng hóa; két ballast/nước ngọt chịu ngâm nước liên tục trong không gian kín thiếu oxy tự do nhưng lại dễ đọng ẩm cục bộ.

Vì mỗi vùng có cơ chế hư hỏng khác nhau, IMO PSPC (Performance Standard for Protective Coatings) và các đăng kiểm (NK, DNV, ABS, VR) cũng quy định DFT tối thiểu và số lớp riêng cho từng vùng — ví dụ két ballast bắt buộc epoxy tối thiểu 320µm (2 lớp), trong khi mạn khô thông thường chỉ cần 180–240µm hệ epoxy + PU. Vì vậy việc tách vùng để tính diện tích và lượng sơn không chỉ giúp dự trù vật tư chính xác hơn mà còn là cách trình bày hồ sơ kỹ thuật phù hợp với yêu cầu đăng kiểm.

2. Các vùng chức năng của thân tàu và công thức diện tích gần đúng

2.1. Phần chìm (bottom)

Phần chìm là toàn bộ đáy và mạn dưới nước luôn ngập ở cả mớn nước rỗng lẫn đầy tải. Công thức thực dụng:

Đáy thật sự (luôn ngập ở cả hai trạng thái tải) là phần S_đáy đã trừ bớt phần trùng với boottop; trong thực hành nhanh, nhiều xưởng gộp chung "phần chìm" = S_đáy tính theo mớn nước đầy tải, còn boottop tính riêng bằng công thức chênh lệch mớn nước ở trên rồi không trừ lại để có thêm biên an toàn vật tư.

2.2. Mạn khô (topside) và thượng tầng

Mạn khô dùng công thức S_mạn ở bảng trên. Thượng tầng (cabin, buồng lái, buồng máy phụ, ống khói) không có công thức tuyến tính đơn giản do hình khối nhiều tầng và nhiều góc lõm; cách ước tính thực dụng là lấy diện tích sàn mỗi tầng thượng tầng nhân hệ số 3,0–3,5 để quy đổi ra tổng diện tích vách ngoài, vách trong, trần, sàn và các chi tiết (cửa, cửa sổ, lan can, cầu thang). Hệ số này đúc kết từ quyết toán vật tư thực tế nhiều tàu cỡ vừa, cần đối chiếu bản vẽ khi công trình lớn hoặc thượng tầng có kiến trúc phức tạp.

2.3. Boong, hầm hàng và két ballast/nước ngọt

Boong chính dùng S_boong ≈ 1,1–1,15 × L × B như bảng trên. Hầm hàng và két là hai khu vực dễ bị tính thiếu nhất vì diện tích thực tế lớn hơn nhiều so với diện tích hình chiếu do mật độ nẹp gia cường (stiffener), mã gia cường (bracket) và các lỗ khoét kỹ thuật:

3. Khi chỉ biết DWT, nội suy diện tích như thế nào?

Với tàu hàng khô, tàu chở hàng rời cỡ nhỏ đến trung bình, quan hệ kinh nghiệm thường dùng là S_tổng (m², vỏ ngoài + boong, chưa gồm hầm hàng và két) ≈ k × DWT^(2/3), với k trong khoảng 0,75–0,95 tùy tỷ lệ L/B: tàu thon dài lấy k thấp, tàu ngắn béo lấy k cao. Một cách khác đơn giản và sát thực tế hơn khi công ty đã có vài tàu tham chiếu cùng chủng loại là lập tỷ lệ m²/tấn DWT từ hồ sơ sơn thực tế đã quyết toán (thường 1,3–1,8 m²/tấn cho tàu hàng khô 1.000–5.000 DWT), sau đó nhân với DWT của tàu đang cần tính. Cả hai cách chỉ nên dùng cho dự trù sơ bộ hoặc chào giá nhanh; khi ký hợp đồng thi công chính thức nên khảo sát thực tế hoặc lấy số liệu bản vẽ vì sai số có thể tới 15–20%.

4. Hệ sơn và DFT điển hình theo từng vùng

Sau khi có diện tích từng vùng, bước tiếp theo là chọn hệ sơn và DFT thiết kế. Bảng dưới đây tổng hợp các hệ sơn phổ biến áp dụng cho tàu biển và tàu cá vỏ thép tại Việt Nam, DFT và %VS tham khảo (số liệu %VS thực tế cần lấy theo TDS của từng mã sơn cụ thể vì mỗi hãng và mỗi dòng sản phẩm có sai khác):

5. Công thức chuyển đổi diện tích và DFT sang lít sơn

Công thức lý thuyết chuẩn dùng trong ngành sơn công nghiệp:

Lít sơn (lý thuyết) = (S × DFT) / (10 × %VS)

Trong đó S là diện tích (m²), DFT là chiều dày màng khô (µm), %VS là hàm lượng thể tích rắn ghi trên TDS (nhập theo dạng số, ví dụ 65% ghi là 65). Sau khi có lít lý thuyết, cộng thêm hệ số thất thoát theo phương pháp thi công:

Lít thực tế = Lít lý thuyết × (1 + %thất thoát)

Thất thoát trên đà ngoài trời luôn cao hơn trong xưởng vì gió biển làm lệch tia phun (đặc biệt với airless và air spray), khoảng cách súng phải tăng để tránh sương sơn văng xuống nước gây ô nhiễm, và bề mặt cong nhiều góc khuất (bilge, đường hàn, chân giá đỡ) phải phun bù nhiều lượt hơn để đạt đủ DFT.

6. Ba ví dụ tính mẫu đầy đủ

Ví dụ 1: Tàu cá vỏ thép, tổng diện tích sơn ~300m²

Tàu cá vỏ thép cỡ nhỏ, chiều dài khoảng 18–20m, chỉ sơn phần vỏ ngoài (đáy, boottop, mạn khô) và boong, thi công chủ yếu bằng ru lô kết hợp cọ quét cho các góc khuất.

Tổng cộng khoảng 98,8L cho toàn bộ hệ sơn, cộng dự phòng touch-up 5% (~5L) ra khoảng 104L. Quy đổi thùng 20L: cần làm tròn theo từng hệ màu riêng (không cộng dồn khác màu), ví dụ hệ epoxy giàu kẽm 18,3L cần 1 thùng 20L, antifouling 37,6L cần 2 thùng 20L, mạn khô 24,3L (chia 2 loại lót/phủ riêng) cần 1–2 thùng mỗi loại, boong 18,6L cần 1 thùng 20L — tổng thực mua thường 6–7 thùng 20L cho các hệ khác nhau.

Ví dụ 2: Tàu hàng cỡ nhỏ, phần chìm ~1.200m²

Tàu hàng khô cỡ nhỏ với Lpp ≈ 55m, T ≈ 4,2m, B ≈ 10m, phần chìm bao gồm đáy và boottop tổng cộng khoảng 1.200m², thi công bằng airless trên đà có che chắn một phần.

Tổng ba lớp khoảng 822,6L. Cộng dự phòng touch-up 4% (~33L) ra khoảng 856L. Quy đổi thùng 20L: epoxy giàu kẽm 165,2L cần 9 thùng, epoxy dày 303,4L cần 16 thùng, antifouling 354,0L cần 18 thùng — tổng khoảng 43 thùng 20L cho riêng phần chìm.

Ví dụ 3: Tàu hàng cỡ vừa, tổng diện tích sơn toàn bộ ~4.000m²

Tàu hàng khô Lpp ≈ 90m, DWT ≈ 6.500 tấn, sơn toàn bộ vỏ ngoài, boong, hầm hàng và két ballast, kết hợp airless (vỏ ngoài, boong) và ru lô/cọ (hầm hàng, két — không gian hạn chế khó dùng airless an toàn).

Tổng cộng khoảng 1.868,8L cho toàn tàu. Cộng dự phòng touch-up bình quân 4% (~75L), tổng thực mua khoảng 1.944L, tương đương khoảng 97–98 thùng 20L phân bổ theo từng hệ sơn và từng màu riêng biệt. Đây là ví dụ cho thấy két ballast và hầm hàng dù diện tích danh nghĩa không lớn nhất nhưng do DFT cao và hệ số bù kết cấu lớn, lượng sơn tiêu tốn trên mỗi m² cao hơn hẳn vùng mạn khô hay boong.

7. Nghiệm thu DFT theo SSPC-PA2 và yêu cầu đăng kiểm

Sau khi thi công, DFT được kiểm tra theo SSPC-PA2: chia bề mặt thành các diện tích kiểm tra (spot), mỗi spot đo tối thiểu 3 điểm, áp dụng quy tắc 80/20 — giá trị trung bình mỗi spot không thấp hơn DFT danh định, và không quá 20% số điểm đo trong toàn khu vực được phép thấp hơn 80% DFT danh định, không điểm nào được thấp hơn ngưỡng tối thiểu tuyệt đối ghi trên TDS. Với tàu đăng kiểm (VR, NK, DNV, ABS…), biên bản đo DFT theo SSPC-PA2 kèm ảnh từng vùng thường là hồ sơ bắt buộc phải nộp trước khi cấp giấy chứng nhận hoàn công lớp phủ, đặc biệt với két ballast theo yêu cầu IMO PSPC.

8. Chi phí tham khảo 2026 và lưu ý khi lập kế hoạch vật tư

Mặt bằng giá tham khảo 2026 tại Việt Nam (chỉ tính riêng vật tư sơn, chưa gồm nhân công và xử lý bề mặt): epoxy giàu kẽm khoảng 90.000–140.000 đ/kg, epoxy chiều dày cao khoảng 70.000–120.000 đ/kg, antifouling khoảng 130.000–220.000 đ/kg tùy công nghệ tự đánh bóng (self-polishing), PU topside khoảng 150.000–260.000 đ/kg, epoxy chống trượt boong khoảng 90.000–150.000 đ/kg, epoxy két 100% rắn khoảng 160.000–280.000 đ/kg. Ba lưu ý khi lập kế hoạch vật tư: một là luôn tách riêng lượng sơn theo từng lô màu để tránh lệch màu khi mua bổ sung; hai là dự phòng touch-up 3–5% theo từng hệ, không gộp chung; ba là đối chiếu lại diện tích ước tính bằng công thức với khảo sát thực tế trước khi đặt hàng số lượng lớn, vì chênh lệch 10% diện tích trên một tàu 4.000m² có thể tương đương hàng chục triệu đồng vật tư dư hoặc thiếu.